top of page

Jan Wieczorek - EineKleineNachtMusik #1

53 minuty temu
5 minut(y) czytania

Gdy dom się rozpada. Solastalgia i współczesne oblicza black metalu




Czy Glenn Albrecht przypuszczał, że jego koncepcja solastalgii, uczucia bólu i tęsknoty wywołanego degradacją znajomego środowiska lub krajobrazu, stanie się trafnym odniesieniem opisu współczesnych tendencji w black metalu?


Od pierwszych sekund huraganowe uderzenie podwójnej centrali, monolityczne ściany gitar w tle, tempo zapierające dech w piersiach i porywająca melodia osadzona w amerykańskim folku. Tego doświadcza słuchacz pierwszej części szesnastominutowego utworu Cedar Skeletons amerykańskiego projektu Panopticon. Blackmetalowego anturażu dopełnia wściekły wokal Austina Lunna – twórcy tkwiącego jedną nogą w norweskich piwnicach zasiedlanych przez satanistyczne podziemie, a drugą w chatach rozrzuconych po bezdrożach Appalachów. Lunn nie poprzestaje jednak na prostej translacji koncepcji dominujących w black metalu od lat osiemdziesiątych do połowy drugiej dekady XXI wieku: szatan, okultyzm, mizantropia, nihilizm to standardowe tematy kojarzone z uprawianym przez niego genrem. Płyty Panopticona zawsze wiodły w świat niesprawiedliwości społecznej, górniczych strajków, państwa odcinającego się od obywateli. Ta liryczna pożywka przesycona gniewem i frustracją ukształtowana muzycznie w formę black metalu robi piorunujące wrażenie, szczególnie gdy oczywista w gatunku agresja zostaje przełamana melodyjnymi aranżacjami zaczerpniętymi z folku.



W 2023 roku, nagrywając album The Rimes of Memory, Lunn dorzucił do palety poruszanych tematów nowe wątki: przemijanie, starzenie się człowieka oraz degradację środowiska naturalnego. Muzyka nie interesowało jednak tworzenie ekologicznych hymnów (co jest zjawiskiem znanym w metalu już od dłuższego czasu), postanowił powiązać własne doświadczenie starzenia z obserwacją kryzysu klimatycznego i wrażeniem rozpadu relacji społecznych. Wszystko to wpisał w niemal mitologiczne cykle obowiązujące w naturze. Świadomy bądź nie skutków tego zabiegu, ostatecznie wykreował dzieło wpisujące się idealnie w zjawisko solastalgii transformującej konwencjonalnie zużyty zbiór okołookultystycznej tematyki tradycyjnie już blackmetalowej.


Wbrew obiegowej opinii black metal okazuje się gatunkiem szalenie elastycznym i plastycznym, jeśli chodzi o możliwość ciągłej reinterpretacji symboli, tropów czy metafor, do których sięgają twórcy tej muzyki. Zmienny jest również język ekspresji artystycznej obu kluczowych warstw: muzycznej i lirycznej. Kształtowanie się rdzenia blackmetalowego imaginarium zakończyło się co prawda na początku lat dziewięćdziesiątych, jednak nie oznacza to, że zamarzło ono w niezmiennej formie. Wręcz przeciwnie – już połowa ostatniej dekady XX wieku przyniosła radykalne transformacje gatunkowych schematów – standardowe odwołania do natury, okultyzmu, uogólnionej mizantropii okazały się kluczową bazą pojęciową opisu zmieniającej się rzeczywistości i jej artystycznego przetworzenia: demon stracił swój mistyczny wymiar, stając się metaforą ludzkiego cierpienia i buntu zakorzenionego w doświadczaniu wyobcowania bądź przemijania. Gdzie indziej znajdziemy tła podkreślające te doświadczenia lepiej niż w piekle, skutym lodem lesie dalekiej Północy czy zrujnowanej świątyni zapomnianych bóstw? Norweski …in the Woods, wydając w 1995 roku album HEart of the Ages, dokonuje psychologizacji leśnej przestrzeni, która staje się źródłem duchowych doświadczeń prowadzących do samopoznania człowieka. Cztery lata później norweski Dødheimsgard na albumie 666 International używa własnego, synkretycznego języka symboli zaczerpniętych z kilku systemów religijnych do stworzenia opowieści o konieczności ciągłego niszczenia obrazu samego siebie, co pozwala kształtować własną tożsamość. Indywidualną tożsamość przeciwstawioną społecznemu konserwatyzmowi i jego bezproduktywnym konwenansom. Przy okazji zespół rozsadza wzorce gatunkowe poprzez wplecenie w standardowe blackmetalowe instrumentarium brzmień kojarzonych ze sceną elektroniczną, klasycyzujących chórków i jazzowej rytmiki. Równolegle blackmetalowe imaginarium bywało wykorzystywane do opisywania relacji między człowiekiem a przyrodą: amerykański Wolves in the Throne Room na albumach Diadem of 12 Stars oraz Two Hunters wyraźnie artykułował uzależnienia człowieka od środowiska naturalnego całkowicie warunkującego funkcjonowanie ludzkiej cywilizacji. A to dopiero początek blackmetalowych poszukiwań właściwego opisu kosmo-ekologicznej rzeczywistości. Eksperymentalny projekt Botanist zaszedł jeszcze kilka kroków dalej, dokonując dość wywrotowej zamiany podmiotu i przedmiotu opowieści – albumy tej formacji są wypełnione roślinocentryczną opowieścią o naszej, roślin i ludzi, wspólnej rzeczywistości. W tym kontekście tradycyjny mizantropiczny wątek nabiera kompletnie nowego znaczenia.



Słuchacze black metalu zgodnie twierdzą, że w swoim ukochanym gatunku cenią takie wartości jak niepokój, ostentacyjny bunt i przełamywanie rozmaitych wzorców (zarówno estetycznych, jak też społecznych). Często wyznanie takie ma charakter wyłącznie deklaratywny, wielu fanów nie odbiega w swych muzycznych poszukiwaniach od tradycji wykutej na przełomie lat osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych przez klasyków takich jak Mayhem, Bathory czy Gorgoroth. Jednak mimo konserwatyzmu audytorium ewolucja, jaką przeszedł gatunek w drugiej połowie lat dziewięćdziesiątych, znalazła szerokie grono entuzjastów. Niszowe poszukiwania stały się w pewnym momencie stałym elementem mainstreamu (sic! – nawet black metal ma swój underground i mainstream), co znacznie ośmieliło młodych twórców do dalszych eksperymentów z przekazem i blackmetalową formą. Dwie pierwsze dekady XXI wieku to już prawdziwy kosmos nowych pomysłów: od melodyjnych galopad ilustrujących izolującą społecznie przestrzeń miast (np. Deafheaven i White Ward), przez doświadczanie stanów psychodelicznych (Blut aus Nord Hallucinogen), krytykę kapitalizmu (Panopticon Kentucky), wściekłe manifesty ekologiczne (Saor, Hexvessel) po introspektywne analizy indywidualnej tożsamości (Alcest).


Blackmetalowa ewolucja nie ustała. Wręcz przeciwnie, było tylko kwestią czasu, gdy któryś z zespołów odwoła się wprost do koncepcji, która dała tytuł zeszłorocznemu albumowi zespołu Hertoir: Solastalgia. Muzycznie album stanowi śmiały krok w stronę brzmień inspirowanych innymi subgatunkami metalu. Dotychczasowe dokonania Heretoir lokowały się gdzieś na pograniczu dusznego i surowego melodyjnego black metalu oraz dość chwytliwego blackgaze’u. Najwidoczniej zwrot tematyczny w warstwie lirycznej Solastalgii wymagał dostosowania gatunkowych środków wyrazu. Blackowe tremola nie układają się już w długie, mantryczne cykle – zespół postawił na zmiany temp przywodzące na myśl późniejsze dokonania Gojiry (skądinąd zespołu również eksploatującego solastalgiczne motywy) oraz struktury zaczerpnięte z metalcore’u. To drugie źródło inspiracji zdaje się już pewną tendencją w nowoczesnym black metalu – najnowszy album portugalskiego projektu Gaerea jest już właściwie czystym melodyjnym metalcorem.


Większe zróżnicowanie dotyczy również strony wokalnej albumu – wokaliści częściej odchodzą od growlu i screamu, korzystając z łagodniejszych form ekspresji – nawet melorecytacji (The Heart of December, Solastalgia). Wyraźna struktura utworów sprawia wrażenie podporządkowanej warstwie lirycznej. A ta nie pozostawia niedopowiedzeń – album jest manifestem żałoby po tym, co znane, przyswojone i świeżo co utracone. Metafory wszechotaczającego popiołu, usychającego lasu i martwych ulic wypełniają nostalgiczne The Ashen Falls czy Season of Grief, podczas gdy abstrakcyjne przedzieranie się przez mrok i chłód w poszukiwaniu światła nadziei towarzyszy hymnowemu Burial.


Termin Albrechta okazuje się zatem dla black metalu czymś więcej niż efektowną etykietą – ujmuje trafnie istotę transformacji zachodzącej w gatunku od trzech dekad. Dawniej tęsknotę za mityczną Północą, pogańską przeszłością czy nieskażonym arktycznym pustkowiem można było odczytywać jako poczucie niedopasowania jednostki do otaczającego ją świata. Zastąpienie tego poczucia solastalgią odbiera jednostce perspektywę tęsknoty za abstrakcyjną, lepszą rzeczywistością i zastępują ją perspektywą obserwatora odczuwającego stratę. Ból nie płynie już z oddalenia od domu, lecz z obserwowania, jak dom rozpada się na naszych oczach. Las przestaje być sanktuarium, staje się ofiarą, a mizantropia przestaje oznaczać pogardę dla ludzkiej słabości, zamienia się w oskarżenie gatunku niszczącego własne siedlisko. Demon nie przychodzi już z zaświatów; jest nim zmiana klimatu, wymierający zawód, wyludniona wieś, zgentryfikowane miasto. Black metal, z jego chłodem, rozpaczą i surowością, wydaje się naturalnym językiem tego doświadczenia. Twórczość Panopticon, Botanist czy Hertoir pokazuje, że gatunek nie porzuca swojego imaginarium, lecz nadaje mu nowy, boleśnie konkretny sens. Albrecht zapewne nie przypuszczał, że ukute przez niego pojęcie trafi pod strzechy blackmetalowego podziemia, ale trudno dziś o trafniejsze określenie żałoby napędzającej to fascynujące zjawisko.

 

ZAKŁAD
magazyn społeczno-poetycki

Projekt elementów strony internetowej:
Kinga Bartniak

Kontakt:
zaklad.magazyn@gmail.com

  • Instagram
  • Facebook
  • Youtube

Wydawca:
Towarzystwo Aktywnej Komunikacji
Adres: ul. Hermanowska 6A, 54-314 Wrocław
KRS: 0000045825 NIP: 894-25-67-840 REGON: 931998437

ISSN: 2956-7173

logo_MKiDN__na_ciemnym_tle

„Dofinansowano ze środków Ministra Kultury

i Dziedzictwa Narodowego pochodzących

z Funduszu Promocji Kultury – państwowego funduszu celowego"

logo 0_logo_TAK
WIK_logo-pelne-bez-ramki_czarne

Partner Wydawniczy w ramach Wrocławskiego Programu Wydawniczego: Wrocławski Instytut Kultury

logoWRo
bottom of page