Jakub Famulski - Pokolenie pozerze

I
W XXI Ogólnopolskim Konkursie Poetyckim im. Jacka Bierezina przyznano aż trzy wyróżnienia. Oprócz zdobywczyni nagrody głównej jury zdecydowało się wskazać dwóch równorzędnych laureatów nagrody specjalnej, dzięki czemu niespełna rok później ukazały się trzy intrygujące debiuty poetyckie: Fontanny Alicji Dydyny, Prehistoria miotu Juliana Kazberuka oraz państwa miasta i okolice Kamila Plicha[1], wydane przez Stowarzyszenie Pisarzy Polskich Oddział w Łodzi i Dom Literatury w Łodzi. W 2016 roku mieliśmy już do czynienia z na pierwszy rzut oka bliźniaczą sytuacją, ale wówczas nagrodę główną zgarnęła Katarzyna Michalczak, która trzy lata wcześniej otrzymała nagrodę specjalną. Bardziej nawet niż liczba wyróżnień zaskakuje to, jak dobrze te trzy propozycje poddają się równoległej lekturze, co wcale nie jest regułą. Za ich wspólną interpretacją nie przemawiają wyłącznie podobieństwa w formie wydania: charakterystyczne „kwadratowe” formaty książek oraz sugestywna typografia i skład, za które odpowiada w każdym przypadku Paweł Stasiewicz. Analogii na różnych polach jest znacznie więcej.
Zacznę od początku. Każdy ze zbiorów otwiera wiersz służący „przedstawieniu się” czytelnikom – to takie poetyckie wizytówki bądź utwory-autoprezentacje. W toku pierwszej lektury trudno dojść ich właściwego celu. Czy mają za zadanie zapoznanie albo oswojenie odbiorcy z „fikcyjnym” bohaterem tomu? We wstępnym wersie Kazberuka przywołuje się przedstawiciela tytułowego miotu: „Młode małżeństwo woła na psa Julek” (JK, s. 5). A może uprawia się w tych wierszach mniej bądź bardziej zawoalowaną poetykę wyznania? Trudno potwierdzić tę hipotezę, gdyż istnieje spora szansa, że sami twórcy nie tyle nie będą chcieli, ile nie będą w stanie dać nam wiążącej odpowiedzi. Przecież Dydyna stwierdza: „właściwie to mogę być w ciągu, bo zawsze mam dziury w pamięci i tylko wymyślam / coś jeszcze i jeszcze i jeszcze” (AD, s. 5). Wtóruje jej Plich, dodając: „w mojej głowie była mgła / a potem kolejna” (KP, s. 7). Te wersy można czytać równocześnie w przynajmniej dwóch porządkach.
Po pierwsze, jako autotematyczne fragmenty, odnoszące się do poetyk wybrakowania, uprawianych przez osoby autorskie. U Plicha utwory opierają się najczęściej na poetyce fragmentu i minimalizmie. Przeciwnie jest u Dydyny (to jedyny z tomów, w którym natrafimy na wiersze wykraczające objętością ponad stronę) – u poetki owo „wybrakowanie” paradoksalnie wiąże się z nadmiarowością, przesytem, a przy tym mnogością negacji. W samym pierwszym wierszu autorka zaczyna od: „mówię na głos, wybacz, nie wiedziałam, że jestem sama”, kończy na: „na razie nie wyrażę tego inaczej”, a pomiędzy deklaruje jeszcze: „nie patrzę, nie chcę wiedzieć, jak to brzmi” (AD, s. 5).
Równocześnie te frazy wydają się maksymalnie ściśniętymi próbami wyrażenia codziennego doświadczenia współczesnej rzeczywistości. Skutkiem nadmiaru bodźców, medialnego szum i informacyjnego natłoku okazuje się swoista mgła mózgowa bądź wrażenie nieustannego bycia w ciągu. Ostatecznie świat przesytu i mnogości zlewa się w jednorodny strumień. Być może właśnie dlatego Kazberuk we wstępnym wierszu pisze: „Ponury kalejdoskop Julka wylicza: / szary, szary, szary” (JK, s. 5). Autor Prehistorii miotu obiera w swoim tomie odmienną strategię – zamiast skupiać się na braku czy pustce, szuka nowego sposobu na uchwycenie totalności egzystencji. I u niego aktualne tematy wkradają się do wierszy, bo przecież w komendzie, którą rodzice Julka wykrzykują do synka-pieska: „żebyś się nam nie zgubił w fazie fallicznej”, pobrzmiewa jakaś nutka tak wszędobylskiej dziś pop-psychologii. W dalszych partiach tomu Kazberuk wytacza cięższe działa, żeby coś z tą współczesnością „nie-do-życia” zrobić. Podejmuje się próby jej oswojenia, ale w końcowych ustępach wierszy Plicha i Dydyny też pobrzmiewa jakaś nadzieja (albo jej widmo) i prześwituje zamiar czynu: „bo znowu domagam się tlenu, a potem mam dosyć dwutlenku, zależy // na razie nie wyrażę tego inaczej, jak tylko przechodząc przez drogę” (AD, s. 5), „i jeśli z tabletkami się kiedyś uda to wcale nie zginę bezpowrotnie” (KP, s. 7). Nie twierdzę, że doświadczenia opisywane i mapowane za pomocą poezji przez autorkę i autorów są uniwersalne, ale jestem przekonany o ich szczególnym powinowactwie.
II
Wiele się ostatnio pisze o pokoleniach i nie mam wcale na myśli odwiecznych utyskiwań starych na młodych: że leniwi, że roszczeniowi, że brak im charakteru… One zawsze były, są i będą. Jednak w ostatnich tygodniach w oczy rzuciło mi się kilka nieco wnikliwszych analiz. W „Dwutygodniku” właśnie zaczął się ukazywać nowy cykl zatytułowany POKOLENIA[2]. Zainaugurowały go cztery teksty, dotyczące różnych wymiarów kultury pokoleniowej. Autorzy i autorki omawiają w nich między innymi przemiany w kulturze studenckiej, próby międzypokoleniowej współpracy na polu sztuk wizualnych, dziedzictwo i współczesną recepcję metalu, a nawet starają się doszukać istotnych pokoleniowo kwestii w zjawisku brainrotów. Ich swoiste dopełnienie stanowi felieton Aleksandry Charzewskiej z „Vogue’a” o pojęciu liquid adulthood z wdzięcznym podtytułem: Czy generacja Z nigdy nie będzie gotowa na dorosłość?[3], w którym autorka rozważa socjoekonomiczną sytuację (już nie takich) młodych dorosłych. Czy czegoś w tym wyliczeniu tematów orbitujących wokół pojęcia pokolenia przypadkiem nie brakuje? Aż chciałoby się sparafrazować tytuł Charzewskiej i zapytać: czy generacja Z będzie kiedyś gotowa na literaturę? – bo o tym nie przeczytamy zbyt wiele.
To zaczepne pytanie jest w znacznej mierze retoryczne, bo wiele świetnych książek „zetek” zdążyło się już ukazać – także zbiorów poezji, o której przecież w tym szkicu mowa. Mnie interesuje jednak nie tyle szerokie i nazbyt rozmyte pojęcie pokolenia w ogólności, ani tym bardziej ujęcie traktujące przynależność do danej generacji jako esencjonalną część bytu jednostki, określoną jedynie przez datę narodzin, wpasowującą się w sztywny przedział lat. Chciałbym odświeżyć nieco już zakurzoną kategorię pokolenia literackiego, a sprowokowała mnie do tego przedsięwzięcia właśnie lektura bierezinowych tomów.
Zanim o książkach, należy nieco uporządkować przywoływane przeze mnie pojęcia. Zacznijmy od kategorii pokolenia literackiego. Korzystam z tego terminu w jego klasycznej w literaturoznawczym świecie wykładni. Pisał o nim Kazimierz Wyka, autor Pokoleń literackich, czerpiąc między innymi z myśli Wilhelma Diltheya i Martina Heideggera. W największym skrócie, każde pokolenie literackie jest ściśle związane z pewnym przeżyciem pokoleniowym, czyli zestawem wspólnie doświadczonych szczególnych wydarzeń, które sprawiają, że owe jednostki „tworzą ciaśniejszy krąg”[4]. W kontekście literackim ich twórczość stanowi swoistą odpowiedź na ten szczególny moment historyczny. Co więcej, jak pisze Wyka: „w każdym właściwie roczniku młodych drzemią możliwości przemian, ale tylko wybranym rocznikom sytuacja ideowa epoki podsuwa materiał przemian […] Co jakiś czas możliwości drzemiące w młodych zostają uaktywnione i przemienione na wartości ideowe, niepowtarzalne, tego nigdy nie da się przewidzieć”[5].
Czy zatem brak szeroko zakrojonych dyskusji o pokoleniach w polskiej literaturze wiązałby się z nieobecnością wartościowego „materiału przemian”? Kilka lat temu Karol Poręba przekonywał, że należy szukać pojęć ściślej odpowiadających współczesności niż leciwy termin Wyki[6]. Zasadniczo, ostatnim pokoleniem literackim, co do którego panuje (podawany i tak w wątpliwość) konsensus, że zasługuje na tę nazwę, jest pokolenie „brulionu”, czyli autorzy debiutujący w okolicach transformacji ustrojowej. Przez ostatnie prawie czterdzieści lat dyskutujemy raczej albo o rocznikach (np. o poezji roczników 80.), co stanowi strategię tyleż ścisłą, co nieco asekurancką, albo o mniej lub bardziej formalnych grupach, skupionych wokół różnego rodzaju instytucji pola literackiego (czasopism, ośrodków kulturalnych). Tego rodzaju nomenklatura wiąże się z minimalnym ryzykiem błędnej diagnozy, przynajmniej w zakresie właściwego wskazania przedmiotu rozważań. Jeżeli piszemy o ludziach urodzonych w konkretnej dekadzie albo działających pod egidą konkretnego pisma, nic nie stoi na przeszkodzie takiego twierdzenia. Gorzej będzie, gdy spróbujemy porwać się na nazwanie zjawiska bardziej efemerycznego, takiego jak chociażby prąd literacki, czego dowodzą ostatnie dyskusje wokół Šalamunizmu w polskiej poezji. Prowokacyjnie zatytułowany tekst Agnieszki Waligóry doczekał się błyskawicznej reakcji ze strony opisywanych w nim autorów, którzy albo odżegnywali się od tej etykiety, albo wręcz podważali istnienie takiego zjawiska[7]. Przypadek Šalamunizmu nie stanowi w tej mierze wyjątku, wystarczy przypomnieć dyskusje z poprzednich dekad, dotyczące poezji zaangażowanej czy jeszcze wcześniejszą historię neolingwizmu.
Skoro tak ryzykowne dla krytyki okazuje się „powoływanie do życia” literackich grup, to jaki jest sens porywać się na jeszcze groźniejszą kategorię pokolenia? I co miałoby stanowić o tej pokoleniowości? Gdzie szukać przeżycia pokoleniowego, jeżeli takie w ogóle istnieje? Należy zapytać wpierw o to, jakie istotne zmiany zaszły w codziennym życiu i co odróżnia to potencjalne pokolenie od wcześniejszych zbiorowości. Po pierwsze, nasza rzeczywistość, a piszę nasza, bo generacyjnie chciałbym się usadowić pośród bohaterów mojego szkicu, odkąd sięgamy pamięcią, stała pod znakiem wszelakich technologii informacyjnych, z biegiem lat coraz powszechniejszych i bardziej wyszukanych telefonów i komputerów oraz poddanego ciągłym transformacjom Internetu. Dlatego nie dla nas była fascynacja możliwościami (już nie tak) nowego medium, która zasilała wyobraźnię cyberpoetów jeszcze dziesięć czy dwadzieścia lat temu. Technologie te składają się one na oczywisty i znajomy aspekt codzienności, co nie znaczy wcale, że są przezroczyste. Po drugie, może istotniejsze, nasz świat jest polityczny, polityczność przeszywa na wskroś wszystkie jego poziomy. Można uznać, że jednym z celów tzw. poezji zaangażowanej było przewalczenie fantazmatu o apolityczności wartościowej sztuki, która szafując sądy o społeczeństwie, miała rzekomo tracić swoją autonomię, a wraz z nią wartość estetyczną. Współczesny dyskurs o literaturze potwierdza, że zaangażowanym poetom i krytykom zasadniczo udało się przekonać ogół opinii publicznej o tym, co dla nas jest już oczywistością. Obie te różnice wiążą się ściśle z przeżyciem pokoleniowym, które zamierzam wskazać.
Chodzi mi o koniec pewnego świata. To właśnie nowy świat, który po nim nastał, oraz doświadczenia gromadzone na jego wielu płaszczyznach stanowią podstawowy budulec w twórczości Dydyny, Kazberuka i Plicha. Debiutanci poszukują dla niego (i dla siebie) właściwych narracji, odpowiedniego wyrazu, dążą do uchwycenia własnej egzystencjalnej prawdy. Spośród różnorakich rodzajów literackich poezja zapewne najszybciej reaguje na zmiany, dlatego stanowi jedno z lepszych narzędzi do mapowania nierzadko niepozornych wahań w porządku rzeczywistości, których doniosłość dociera do nas dopiero z upływem lat. Każdy z debiutujących właśnie autorów negocjuje w starciu ze światem swoją indywidualność, lecz nie zadowala się tożsamościowymi etykietami, sprowadzającymi skomplikowane kwestie do szkodliwego banału – stawka ich artystycznych przedsięwzięć jest wyższa i przekracza to, co indywidualne. Nie tylko współdzielą oni pewną pokoleniową wrażliwość, ale też aktywnie ją współtworzą, poszukując do jej wyrażenia najwłaściwszego języka. Tym przeżyciem pokoleniowym, wokół którego krążę od dobrych kilku akapitów, tym końcem pewnej wizji świata, albo doświadczeniem innego końca, doniosłego, który zmusza nas do nieustannych rewizji naszych sądów o rzeczywistości, jest koniec… końca historii.
III
Historia u Kazberuka znalazła dla siebie miejsce już na okładce tomu, choć właściwie jest to prehistoria – i to taka, która dotyczy tajemniczego miotu. Pierwszy wiersz sugeruje, żeby myśleć o nim jak o miocie szczeniąt, jako że opowiada on przecież o psie Julku. Nadmiernie naiwny odbiorca może w tym momencie wpaść w fałszywe poczucie bezpieczeństwa. W końcu trafia na znajomy grunt, bo w polskiej poezji ostatnich lat miał okazję zapoznać się z niejednym „psowym” wierszem, a psich tomów u nas nie brakuje. W zeszłym roku mógł przeczytać żałobnego Dunaja. Chyłe pola Małgorzaty Lebdy[8] oraz Zna swoje miejsce Kaspra Pfeifera[9], w którym figura sfory odgrywa ważną rolę. W poprzednich latach ukazały się między innymi Mondo Cane Jerzego Jarniewicza[10] i Sfory Michała Czai[11]. Jednak w każdej z tych książek pies grał inną rolę i nie radzę zakładać, że o psowatych poezja nauczyła nas już wszystkiego. Tym bardziej że w przypadku Kazberuka trafniejszy kontekst stanowi wcale nie „psia” książka, lecz prozatorskie Plemię Michała Trusewicza[12]. I tu, i tu powołuje się do literackiego życia swoistą wspólnotę plemienną. Inaczej jednak niż u Trusewicza, który snując swoją opowieść, na pierwszy plan wysuwa język i oddaje się badaniom gwar i dialektów w poszukiwaniu nierzadko zapomnianych słów i wyrażeń, dla Kazberuka plemię stanowi, podobnie jak pies, alegorię (być może nawet poprzeczną). Obie te figury potrzebne są poecie do postawienia pytania o miejsce jednostki we współczesnym świecie.
W otwierającym tom Ułożeniu psa poeta sięga po psią metaforę, żeby podważyć wciąż idealizowaną w zbiorowym imaginarium wizję szczęśliwej rodziny nuklearnej. Zrównuje wychowanie dziecka z tresurą pupila. To pierwszy z jego ataków wymierzonych w społeczny nakaz posłuszeństwa i obowiązek bezwzględnej pokory wobec autorytetów. Ponadto sugeruje wiążące się z takim modelem zagrożenia, choćby te dotyczące rzekomego dziedziczenia uprzedzeń po starszej generacji: „Julek rozumie skomplikowane komendy, / zaplatane na ustach właścicieli. / Jest gładzony po głowie. Rozróżnia / cudze kolory skóry” (JK, s. 5). Jednak w toku lektury kolejnych utworów zaczynamy odkrywać, że psia poza, przybierana przez podmiot, niesie w sobie znaczny potencjał emancypacyjny.
Głównym atrybutem psowatości w tomie Kazberuka okazują się kły. Kryje się w nich jakaś pierwotna energia, symbolizują niezależność i możliwość nieskrępowanego niczym działania. Ale kły są też groźne. Mogą zranić, ugryźć, stanowią niebezpieczeństwo dla publicznego porządku. Społeczeństwo się ich obawia, dlatego „Pies pański: od dawna ukrywał kły” (JK, s. 41). W Łowcach okazuje się, że kły stanowią także alegorię poetyckiego słowa: „Mam długie, ostre słowa jak kawałki gruzu, / co często się bez sensu podnosi”. To mowa wywrotowa, odwrotność nowego alfabetu, który „składa się z liter wspierania i kochania”. Jednak to poetyckie kły pozwalają na autentyczną ekspresję, gdy nazbyt bezpieczny język miłości nie wystarcza do wyrażenia topornego „ja”. A przecież w ostatniej strofie Łowców, jedynego w tomie erotyku, podmiot deklaruje: „To zabawne: twój skorpion na kostce, / z żądłem wymierzonym w skurwieli, / nienawiść do polowań czy nieumiejętność / zamiany przedmiotu w śmieć – są piękne” (JK, s. 27).
Oprócz kłów jest jeszcze obroża, która ma w sobie więcej ambiwalencji. Funduje tożsamość, jako że widnieje na niej imię jednostki, ale równocześnie stanowi czyiś dowód własności. Nigdy nie będzie do końca własna, bo zawsze nakłada ją ktoś inny. Przypomina o zależności i uświęca hierarchię społeczną. W Gatunku bez właściwości mówiący rzuca w przestrzeń retoryczne pytanie o tę niejednoznaczność: „Gdybyśmy nie zapletli gniazd, / czy imiona miałyby sens […] Czy ten brak imion otworzyłby / w człowieku głęboką przepaść, / dla której się tylko poprawia / wieczność ciszy na obrożach?” (JK, s. 32).
Kły i obroża spotykają się w jednym z wierszy:
Zbyt szybko rzuciłem się w wir bruku,
i to dla bardzo niejasnej idei.
Teraz kruszę beton.
To felietonowa podmurówka
pod recepty na Pedigree Dentastix,
wymazywanie mi kłów.
Spotykam całą syberyjską gorycz
w zlewowej kałuży, która spogląda
na mnie obrożą z imieniem.
I wiem, że taką głębię ma tylko
supergromada galaktyk,
gdy się nie patrzy pod nogi.
(Alla prima, JK, s. 14)
To utwór o codzienności. O pracy zarobkowej, która okazuje się nie tylko bezsensowna, skoro podmiot oddaje się jej „dla bardzo niejasnej idei”, ale wręcz zdradziecka, jako że pozyskane środki służą wymazywaniu kłów, równoznacznemu podporządkowaniu się opresyjnej normie społecznej. Z tej spirali gubienia swojego autentycznego „ja” wyrywa bohatera w zaskakujący sposób historia narodowa, która przypomina o sobie przy okazji czynności tak zwyczajnej jak zmywanie naczyń. Wtedy nawiedzają podmiot wspomnienia o syberyjskich zesłańcach, a przecież on „ma na białych chodakach / prehistorię błota czterech pokoleń. / Z tą samą pytajnikową fałdą / nad łukami smutku i strachu przed / innymi drapieżnikami w walce o michę” (JK, s. 40). Pamięć o przodkach pozwala mu przypomnieć sobie swoją własną tożsamość i inaczej spojrzeć na imię widniejące na obroży odbitej w tafli brudnej wody. To zmienia jego perspektywę i kieruje wzrok gdzie indziej, dalej, wzwyż, w stronę innych możliwości.
Właśnie poszukiwanie możliwości wyrwania się z okowów przykazu posłuszeństwa sprawia, że mówiący na kartach tomu mnoży kolejne pytania, kierowane naraz i do społeczeństwa, i do czytelnika, i do samego siebie. Zastanawia się: „Mógłbyś stać na czele stada?” (JK, s. 8), rozważa dylematy moralne: „Dbać o gatunek? Przykryć kocem osoby, / gdy śpią w sieni przed rzeczywistością? // Mam je przeprowadzić przez odór rodów, / ponazywać wszystko i odebrać uśmiechy?” (JK, s. 9), filozofuje: „Co, jeśli najpierw był cień, a potem materia?” (JK, s. 17). Nie zgadza się na odgórnie narzucane reguły gry i nie ufa oficjalnym narracjom. W zamian pielęgnuje własną pamięć: „Przemilczałem noc i noc po niej, / by nieużywane w śnie kły / mogły się cofnąć w pamięć” (JK, s. 16). Dzięki niej znajduje siłę, żeby stawić opór pędowi kapitalistycznego społeczeństwa, które w pośpiechu zapomina o bliźnim: „Pochylony w pas tłum wpadł / w trans rzemieślniczy i zapomniał o podmiocie zdania” (JK, s. 22). Bohater nie zamierza dołączać do tych, których przy życiu trzyma jedynie „odliczanie serca / odliczanie do Dnia Wielkiego Niczego”, kiedy „W radiu mówili, że podczas ekshumacji odkopano myśl / o tym, jak człowiek zamiast być, zaczął się / incydentalnie przydarzać” (JK, s. 33).
Nonkonformizm nie jest dla Kazberuka celem samym w sobie. Stanowi jedynie punkt wyjścia dla prób przedsięwzięcia pozytywnego projektu. Dlatego poszukuje sposobów na przekształcenie nazbyt sztywnych ram rzeczywistości, świadomy zarówno końca końca historii, jak i szansy związanej z powrotem wielkich narracji, zbyt wcześnie okrzykniętych niepotrzebnymi. Poeta próbuje je wykorzystać, sprawdza więc ich aktualność. Gdy snuje plemienną sagę, zaprasza do wiersza mitologiczne bóstwa (Bóg re w godzinach nadliczbowych) i czerpie z imaginarium religijnego (Dzień 7: człowiek tworzy sąsiada). Próbuje zerwać się z łańcucha i opowiedzieć prehistorię miotu, czyli utkać nową narrację pokoleniową. Odrzuca słowa przywódcy stada, który „Powiedział: będziemy się tylko cofać. Za dwadzieścia lat sam wstaniesz / przed piątą. Usłyszysz każdy werk konających z pokolenia kota Filemona” (JK, s. 11). Zamiast się podporządkować, Kazberuk przywołuje wspomnienia i pyta czytelnika/siebie: „Teraz to ten wiek i patrzysz na oleodruk. / Myślą gonisz tratwy z patyków po lodach. / Nazwiesz to fikcją?” (JK, s. 11).
Można odpowiedzieć twierdząco. Pamięć jest fikcją. Podobnie jak sztuka. Jednak to fikcja niesie ze sobą możliwość zmiany, pozwala pomyśleć inny świat, nowe warunki życia i własną wspólnotę. Przekonująca narracja pokoleniowa, doniosła prehistoria miotu wymaga zaangażowania i wysiłku. Kazberuk czerpie figury do jej opowiedzenia z różnych porządków. Szczególną uwagę zwraca jego zamiłowanie do malarstwa, które pozwala mu właściwie nazwać skomplikowane doświadczenia, a które widoczne jest nie tylko w tytułach wierszy, (Alla prima, Anastyloza, Autorytety w malarstwie). Poeta nie odcina się od wszystkiego, co było przed nim, ale z przeszłości czerpie na własnych zasadach: „Słuchaj. Co, jeśli pierdolę proste linie, / podobnie jak Stowód? Co, jeśli to one są / dla mnie niemoralne? // Czy wtedy coś zmieni stwarzanie / i bycie stwarzanym?” (JK, s. 17). W ten sposób sam kreuje nie tylko prehistorię, ale również genealogię miotu, wplatając w nią niezważającego na architektoniczne normy austriackiego twórcę Friedensreicha Hundertwassera, projektującego domy pozbawione linii prostych i kątów. Hundertwasser to pseudonim. Artysta nazywał się Stowasser, a poeta idzie krok dalej, przemianowując go na Stowoda, aby zawiązać z nim ściślejszą wspólnotę, znaleźć dla niego miejsce we własnym języku. Tylko idiom niepozbawiony dzikiego pierwiastka, wydobywający się spomiędzy niestępionych kłów pamięci, pozwala odpowiednio opowiedzieć prehistorię miotu. Kazberuk głosem-wyciem tworzy wielkie i małe fikcje, żeby przezwyciężać szkodliwe iluzje zastanego świata:
Skąd pomysł, że sukces to rozciągnięta połać aż pod stopy wnucząt?
Że gdy się opuści szczenięta z ich dzikim kwileniem,
to same kiedyś wrócą z pragnieniem metrażu,
a rozbudzi je odkrycie dumnego, rozpasanego nieba,
języka poza wyciem? I tak odrzucą dzikość
w luce między złudzeniem a żądzą
przegryzania iluzji.
(Zasięg łańcucha, JK, s. 7)
IV
We wszystkich trzech książkach ważną rolę odgrywa miasto, jego materialność i namacalny konkret. Dydyna krąży po Wrocławiu, a Plich przemierza kolejne europejskie metropolie, tytułowe państwa miasta i okolice. Na pierwszy rzut oka najdalej od miasta znajduje się właśnie Prehistoria miotu. Plemię wywołuje raczej skojarzenia wioskowe, a podmiot tęskni przecież do lasu: „Las podaje dłoń, rozprasza cię i zapominasz / o nędzy cum zawiązanych wbrew woli”, a społeczeństwo przestrzega: „Zaprzestań życia / blisko drzew, bo nie cofną ci się pazury” (JK, s. 20). Jednak Kazberuk w wierszu sobą/się komplikuje tę perspektywę, gdy deklaruje: „ja dalej niosę w sobie / upiększoną myśl, że nie odłączę się / od korzeni, nie wymienię krwi dializą. // I tę samą myśl ma każdy, gdy dołącza / do mnie moje plemię na chodniku” (JK, s. 29). Stwierdzenia „moje plemię na chodniku” nie czytam wcale jako kapitulacji, czyli podporządkowania się społecznym oczekiwaniom. Doszukiwałbym się tu raczej jakiegoś echa, czy może swego rodzaju tęsknoty za ideą flaneuryzmu. Flanuerzy przemierzali dziewiętnastowieczne miasta statecznym krokiem, gubiąc się w tłumie i oglądając kolejne przydrożne witryny. Nie mieli innego celu poza samym eksplorowaniem przestrzeni. W hipermedialnej rzeczywistości, wobec rosnącego tempa życia i powszechności urządzeń, stale walczących o naszą uwagę, analogiczna możliwość wydaje się coraz odleglejsza.
Jednak zwycięzcy Bierezina i tak próbują swoich sił w różnych formach współczesnego włóczęgostwa, mając równocześnie na uwadze stale mutujące aspekty naszej hiperrzeczywistości. Kazberuk pisze: „Wiruje czeluść na myśl o słowach, / że jestem skądś, a to już wiele” (JK, s. 29). To „skądś” w przypadku każdej z osób autorskich nie odnosi się tylko do miejsca na mapie, Wrocławia (Dydyna) czy Europy (Plich), ale wiąże się również z faktem dorastania równolegle z pojawieniem się i przemianami Internetu. Ich wyobraźnię zasilają „stock pictures / i mega mix hitów z youtube’a” (KP, s. 34), choć czerpią raczej z nostalgicznych wspomnień nieco starszego Internetu. Dzisiejsza globalna sieć, oparta na spersonalizowanych algorytmach i gromadzeniu wszelkich danych użytkowników, dostępna za pośrednictwem smartfona, zamyka nas raczej w pustym ciągu: „w trybie prywatnym / trzeba ćwiczyć pamięć / tytuły i nazwiska // scrollować / scrollować / scrollować” (KP, s. 14). Jednak przy twórczym wysiłku i odrobinie zacięcia wciąż da się „zrobić hałas / po prostu zrobić hałas / zrobić ze stocka” (KP, s. 34). Żywe i bliskie uczestnictwo w ewolucji Internetu, obserwowanie jego gównowacenia, śledzenie na samym sobie wpływów pokusy scrollingu – to wszystko okazuje się także swoiście pokoleniowym doświadczeniem. Dlatego język tej poezji jest ściśle spleciony z tym krótkim okresem, w którym już powszechny Internet niósł w sobie wciąż jeszcze obietnicę wolności, umożliwiając niespodziewane odkrycia i zaskakująco wartościowe treści. Warunkiem była jedynie ciekawość użytkownika i drobne ryzyko wypuszczenia się w nieznane, zanim wszystko przesiąkło serwowanym prosto pod nos generatywnym kontentem.
To pokolenie poetyckie stara się więc przywracać w wierszach do życia okruchy bardziej niezależnej internetowej kultury. Służą im one nierzadko za wytrych do nazwania własnych doświadczeń, z ich pomocą mogą precyzyjniej opisać swoje życie. Dlatego Plich ironiczny wiersz zestawiający smażenie kurczaka z dbaniem o własne ciało (ale i ducha!): „nie dać samemu się zsyntetyzować / ani nie myśleć o degeneracji mięśni ubitych” (KP, s. 31), tytułuje viralowym cytatem niemieckiego kulturysty Markusa Rühla: nur fleisch macht fleisch (niem. tylko mięcho robi mięcho). U Dydyny powiedzonko „wyskoczył jak filip z konopi” kojarzy się z HIT-owym nagraniem starszej pani, Jadwigi Hymel, na straż pożarną dzwoniącej z Lipinek Łużyckich, bo: „styrta się pali!”, podobnie jak konopie. Filip okazuje się nie być wcale przysłowiowym zającem, lecz lokalnym jaraczem, któremu po blancie plącze się język i „myśli – to lato gorące z zazdrości // ja myślę my friend dear że / styrta is burning że / można powoli d’afrique” (AD, s. 7). Narkotyki, youtubowy filmik i swoiście fetyszowe „futro d’afrique” zlewają się w jednym ciągu, tworząc niejednoznaczny obraz nadmiarowej współczesności. Powidoki Internetu wkradają się nawet do mistycyzujących narracji Kazberuka i to w ostatnim dwuwersie, gdy na miejsce u boku przywódczyni miotu wskakują prosto z wielkiego mixu youtube’a: „Parabole świata: tańczą jak pojebane. / Przywódczyni miotu (załamuje ręce):…” (JK, s. 40).
Bohaterowie tych książek są w ciągłym ruchu, nieustannie się włóczą i z niepokojem zerkają na tych, którzy odnieśli przysłowiowy sukces, rezygnując z eskapad i ustatkowując się: „Kolega nomad kupił szeregówkę po Brańskiem, / ma teraz plemię i dźwięk dopalanej mszy / zza okna. Co mówią ludzie? Czy to dwunóg?” (JK, s. 13). Nie tyle im zazdroszczą, ile sami nie są skłonni, nawet kuszeni obietnicą wygody i bezpieczeństwa, zrezygnować ze swoich przekonań i nie zamierzają porzucać krytycznego stosunku do rzeczywistości. Dla tych autorów późny kapitalizm jest stanem wyjściowym, bo innego świata nie było za ich życia. Znają go doskonale, dlatego widzą cały szereg jego niesprawiedliwości i poszukują alternatywnych sposobów bycia, marząc o innej narracji dla siebie. Nie pozwalają nam zapomnieć o łabędzim śpiewie wolnego Internetu czy drobnych zachwytach codziennością. Decydują się podjąć ryzyko nieustannego podważania iluzji porządku, czy raczej nakładających się na siebie porządków: miejskiego, wirtualnego i historycznego, w których przyszło im egzystować. I czynią to nierzadko nad wyraz buńczucznie:
ptaki golą marmozety
nie, to nie moje włosy, to wyrosło tydzień temu
nie mogę już bać się, że spotkam cokolwiek o tamtym znaczeniu
mijam własne nazwy ulic
w spodniach, co wiszą
bo kiedyś w nich chodził morrison
a teraz nie widać, i może dlatego tak ciężko
dziś to się czyta inaczej, to ulice Skurwysynów
białe filmy Skurwysynów wyświetlane w oknach
na murach, gdy piszę dobranoc
dobranoc
dobranoc, markerze
(streets are uneven, AD, s. 9)
V
Wrażenie bycia w ciągu to nie tylko niepożądany efekt uboczny zbyt szybkiego życia, objawiający się pod postacią podziurawionej pamięci, ale również szansa na to, aby wymyślać „coś jeszcze i jeszcze i jeszcze” (AD, s. 5). Dydyna z nieomal odczuwalną w lekturze przyjemnością oddaje się kolejnym fantazyjnym wyliczeniom: „kiedy mogę mieć kotka pieska chomika węża tarantulę przeginkę / kiedy mogę bozię bozię bozię” (AD, s. 14), bez skrępowania bawi się słowem, rymuje: „ze szlaku/ niedopałków – / niedobitek niedopitek” (AD, s. 6), miesza rejestry i języki. Fontanny są najbardziej frywolnym z bierezinowych tomów, co stanowi ich niewątpliwą zaletę. Nierzadko w tych pełnych werwy wierszach codzienne interakcje podmiotka przepisuje w wywrotowy sposób tak, żeby przybrały przed naszymi oczami niespodziewany obrót:
będę chodzić do fryzjera
siadać tuż przed nim
mówić proszę nic nie ruszać
zostawiać pieniądze
na farby do drewna
na szczotki do kibli
suszarki do naczyń
nożyczki do paznokci
niech myśli że nie mam grzywki
(by moje wyjście myślało że wyglądam do ludzi, AD, s. 8)
Bohaterka ma szeroki gest. Fantazjuje o świecie wywróconym na drugą stronę. Chce być bezczelna, nie będzie niczego oczekiwać i będzie według własnej woli obdarowywać. W wyobraźni z usługobiorczyni przemienia się w dysponentkę fantazji, wymyślając fryzjerowi cały zestaw bardzo praktycznych prezentów. Ta buńczuczna postawa przenika Fontanny.
Nie mamy w tej poezji wcale do czynienia z zestawem prywatnych wynurzeń, serią osobistych spostrzeżeń i wewnętrznych wyobrażeń podmiotki niezainteresowanej zewnętrznym światem. Wręcz przeciwnie! Historia, i to pisana wielką literą, wlewa się w te wiersze wartkim strumieniem. Właściwie, należałoby powiedzieć: Dydyna wpuszcza ją do środka i pozwala jej płynąć. Wodne skojarzenia są jak najbardziej na miejscu, skoro mówimy o tomie zatytułowanym: Fontanny, a w tyle jąkania o kliszach poetka stwierdza: „odkąd rysuję, jak chodzę w ulewie, / skręcone kropelki, by wzeszły ci znaki, którymi zapytasz […] dlaczego nie śpię, bo przecież nie pada” (AD, s. 33). Wszechobecne negacje oraz prawdy, zmyślenia i niejasna relacja pomiędzy nimi tworzą jeden ze znaków rozpoznawczych tego charakternego idiomu – to pada, czy nie?
Odpłynąłem, wpadłem w ciąg i zapomniałem prawie, że miało być przecież o historii. Ona też się nieustannie gubi. W wierszu 2 wieże z widokiem na 2001 już po kilku wersach niebyłe budynki znikają skojarzone z eyelinerami z „aphex twinów”. Po czym pada ironicznie stwierdzenie, żywcem wyjęte z języka reklamy: „szczyty wodoodporności”. Sam utwór zdaje się tkwić w ciągu, rozkojarzony gubi wątki. Poetka jakby się tłumaczyła ze swojej metody, plącząc się w zeznaniach: „nie tędy mieliśmy zaczynać / pierwiastkiem wpisanym w ostatnią kolumnę i noblem / by kończyć te wiersze sensownie, jakkolwiek / chociażby nie stało się nic z ich początków”. Punktem wyjścia dla wiersza wydaje się chyba próba wejścia w dialog z noblistką. Nawiązanie do Fotografii z 11 września Szymborskiej jest jasne, a cel stanowi bodajże zdyskredytowanie poetyki świadectwa. Ostatecznie się to nie udaje, skoro Dydyna zamyka wiersz słowami: „nie chciałam zaczynać pocztówką” (AD, s. 23) – czyli można założyć, że zaczęła, przyjęła pozę świadkini, która – choć tkwi w migotliwym ciągu skojarzeń – mimo wszystko daje świadectwo. O czym? O współczesnym świecie, takie na jego miarę.
Na sąsiedniej stronie przeczytamy wiersz o najwyższym budynku we Wrocławiu – Sky Towerze, który okazuje się groteskowym urzeczywistnieniem proroctwa o szklanych domach z Przedwiośnia Żeromskiego. W tym utworze, zatytułowanym Baryka się nie zamyka / feat. burj khalifa (828 m), autorka pisze: „mogę zmyślić gorszy tytuł, jeszcze gorsze zakończenie”. Wątki się wikłają, nieustannie mnożą, znikają i wracają: „że szklane, nie mogę, ten tytuł to właśnie najgorsze, kończy słowa identycznie, nie mogę tak zdanie za zdaniem, to nawet niezdrowo, ten spokój i spokój […] więc zmyślam” (AD, s. 22). Dydyna deklaruje, że nie może, ale jednak brnie dalej, podąża nawet, gdy celu nie widać na horyzoncie, gdy „z odłamków powstaje kolejny najwyższy budynek na świecie, / znowu stoi w moim mieście” i wszystko zasłania. Poetka zdaje się wierzyć, że jest jakaś nadzieja, istnieje gdzieś właściwa forma, możliwość zmiany – wystarczy dostatecznie długo podążać za łańcuchem skojarzeń, dać się porwać ciągowi, przeć nawet, gdy wciąż nie widać efektów: „na razie nie wyrażę tego inaczej, jak tylko przechodząc przez drogę” (AD, s. 5).
Kiedy osobiste, czasem wręcz intymne, doświadczenie podmiotki plącze się z wielką historią, otrzymujemy jedne z najciekawszych wierszy w tomie. Utwór 1772, 1793 zaczyna się apostrofą: „ośrodku dla trudnej młodzieży, / przyznaję, że jestem pod wpływem”. Początkowy fragment sugeruje, że będziemy mieć do czynienia z tekstem biorącym na warsztat relację młodych i używek, zapewne niełatwą, co sugeruje kończące pierwszą strofę wyznanie winy: „mea culpa”. Kolejne wersy zmieniają jednak wątek: „tylko w mojej jest tak ślisko, podłoga to lawa, / powinnam ją umyć, lecz zawsze upadam / bo nie wiem, jak przestać się masturbować, / łazienka kazała mnie brudzić, bo jestem za trudna”. Ciąg skojarzeń zaskakuje, można podejrzewać, że do problemu z narkotykami dołącza uzależnienie od masturbacji, ale trudno ustalić, dlaczego właściwie łazienka kazała brudzić podmiotkę i na jakiej zasadzie działa tu zabawa w unikanie podłogi-lawy. W ostatniej strofie bohaterka tłumaczy się, próbuje wybronić pod natłokiem oskarżeń, wykrzykuje: „to nie moja konfitura” (AD, s. 18), ale ta konfitura zmienia się nagle w mea pulpa, parodiując wcześniejszą łacińską formułę. Takich nawiązań religijnych znajdziemy w tym tomie więcej, za każdym razem w podobnym stylu badanych, przerabianych i obracanych w żart – ale to dowcip niepozbawiony powagi: „Ty jesteś piach, czyli skała / i na tej skalę postawię wypadek” (AD, s. 13). W zakończeniu czytamy: „nie powinnam się rozbierać, / 1795, ochrzcij mi polskę” (AD, s. 18), a nam początkowo wydaje się, że rozgryźliśmy, o co biega, i w wierszu, i z tytułem. Nakaz rozebrania się w trakcie przeszukania prowadzi podmiotkę do megalomańskiego utożsamienia się z Polską – również rozbieraną u kresu XVIII wieku. Jednak ostatni wers znów wytrąca nam oręż z ręki i nie pozwala domknąć nazbyt jednoznacznej interpretacji.
Poetka pozwala płynąć strumieniowi obrazów i asocjacji, daje mu się porwać, lecz nigdy nie rezygnuje z własnej autonomii. W wierszu kowbojka opisuje dziewczynkę „w półbutach ze skóry 100%”, która „jest taka mała i tyle lata po mieście”. Można doszukiwać się w niej autorskiego autoportretu, Dydyna okaże się wtedy tytułową bohaterką. Jest kowbojką, bo włóczy się po mieście w swoich kowbojkach, zasadniczo bez celu – „gdyby tylko pochwyciła w lasso / o co tyle chodzi / po ścieżkach tej khaki europy / mogłaby zrobić tak wielką / wieeelką krzywdę / takie dłuuugie pify / takie gruuube pafy // a nadal nie nazwie tych swoich półbutów kowbojkami”. Dydyna szwenda się na własnych zasadach, a nam nic do tego. A może im nic do tego – im, czyli społeczeństwu, autorytetom, decorum. Stara się zrozumieć reguły świata, w którym przyszło jej żyć i pozwala się ponieść jego fali intensywności. Zmyśla, neguje, nie chce ani nawracać, ani moralizować. Można podejrzewać, że poszukuje jakiejś prawdy, ale nie radzę zakładać, że się z nami nią podzieli. Jest przedstawicielką generacji zamieszkującej chaotyczny świat wikłających się porządków, a niektóre jej wiersze brzmią jak swoiste pokoleniowe manifesty:
przysięgam, nie chcemy niczego przekazać
przejdziemy przez chóry bez znaczeń, niczego nie dotykając,
jak jezus po wodzie, bez odpychania rękami-stopami
reaktywnych rogowaceń
prawie bez głowy
tyle, by widzieć się w duchu pokonującym granice
[wnętrze ściany]
będziemy jeść lustra jak jezus, co nigdy nie stworzył niczego,
a teraz trwa kana i musi przemienić materię w materię,
bo woda to jednak za mało dla ludzi widzialnych
jeść prawie bez końca,
zostawić z was tyle, by widzieć,
jak nie spływamy rynną
(będziemy jeść lustra, bo wszystko to działa na naszą niekorzyść, AD, s. 24)
VI
Nie potrafię pozbyć się jednak wrażenia, że tegoroczne bierezinowe tomy są nieco za długie. Zadaję sobie pytanie, czy nie wyszłaby im na dobre jeszcze jedna redakcja, choćby taka bezlitosna, która wycięłaby z książek niektóre mniej potrzebne wiersze, co pozwoliłoby jeszcze mocniej wybrzmieć tym najlepszym. Nie przywiązuję wagi do drobniejszych uchybień, nie wpływających zasadniczo na odbiór utworów, takich jak to, że strony w okładkowym spisie treści Prehistorii miotu są przesunięte o trzy pozycje względem właściwego układu w książce. Moje wątpliwości budzą raczej wiersze niekoniecznie złe, ale działające na szkodę zbiorów, wytracające ich impet, gubiące rytm.
W Porzuceniu kocimiętki Kazberuka opis powrotu do domu z czekającym na mieszkańców kotkiem jest nieco zbyt tkliwy, a mitologiczne nawiązanie pobrzmiewa w moich uszach głucho. Czytamy, że tam „czeka bogini Bastet”, która „stała się wspólnym korzeniem / wielu pni mózgowych. Czymś, co nas łączy, gdy w tle mielą się ziarna”. Gdy podmiot parzy kawę, nachodzi go myśl o tym, że „czas jak grzyb, który wcześniej plątał w symbiozie nas i rzeczy, utworzył grupy: plemię i mienie”, dorzuca do tego jeszcze refleksję o słońcu, zmuszonym świecić w „godzinach nadliczbowych” (JK, s. 18). W efekcie otrzymujemy wiersz, który sprawia wrażenie dopisanego na końcu w taki sposób, żeby łączył dostatecznie już przecież zarysowane w książce wątki, niepotrzebnie zbierający w jednym miejscu pojęcia ograne w ich pierwotnych kontekstach.
Zasadniczo, ewolucja na tarczyński arena Dydyny sprowadza się do tego, że obecnego prezydenta Wrocławia się nie lubi, a miejskiemu stadionowi patronuje producent wędlin. „[J]acek sutryk stoi pośrodku / kabanośnego / boiska” i kombinuje, jak tu oszukać swoich wyborców, bo jego „stabilne mimiki dobrze / nadają się do / budowy/kradzieży miasta”. Ani to nowy pomysł, że za politykami się nie przepada, ani nie służy on do wyrażenia jakiejś głębszej myśli. Zakończenie, w którym prezydent trafia do fryzjera, też niczego w tej kwestii nie zmienia, a szczególnie blado wypada w zestawieniu z wcześniejszym fryzjerskim wierszem: „sutryk trafia do fryzjera / ojebcie mnie na statuę wolności” (AD, s. 19) – i to w sumie tyle.
Na najgorszą puentę u Plicha, radzącego sobie z nimi zazwyczaj lepiej niż dobrze, natrafimy moim zdaniem w üks kaks kolm. W wierszu tym podmiot podgląda zajęcia z aqua aerobiku dla kobiet (tytuł to odliczanie po estońsku: raz, dwa, trzy) i stwierdza: „instruktorka może i krótko / ale żyła w związku radzieckim // panie którym mówi jak się pluskać / przez chwilę / podobnie”. W toku obserwacji nachodzi go refleksja: „napisać o tym książkę czy / przeżyć / podobnie”. I w tym momencie puentuje utwór powtórzoną frazą: „opisać ciało zdeformowane reżimem / opisać ciało zdeformowane reżimem” (KP, s. 33), co rekontekstualizuje utwór jako wyznanie podmiotu odczuwającego jakiś rodzaj wstrętu bądź lęku na widok starzejącego się kobiecego ciała – i na tym koniec. Mówiący stara się jakoś okiełznać ten afekt, wpisując go w kontekst historii poprzez przywołanie ZSRR, którego data rozpadu ma nam uzmysłowić wiek bohaterek, ale to nie ratuje wcale wymowy całości. Co prawda można założyć, że ostatni wers podmiot kieruje również do samego siebie, bo bohater tomu w wielu utworach wręcz obsesyjnie dba o ciało, wybierając się na siłownię i zdrowo odżywiając, samemu funkcjonując w ramach pewnego reżimu. Jednak samo ustanowienie paraleli między trenującymi paniami a podglądającym je młodym mężczyzną to zdecydowanie za mało.
Tego rodzaju wiersze stanowią w tych tomach margines, ale nawet gdyby je wyciąć (bez żadnej straty, a wręcz z zyskiem dla całości), na tle współczesnej „produkcji” poetyckiej w Polsce mielibyśmy wciąż do czynienia z niekrótkimi zbiorami. Jednak mam również więcej wyrozumiałość dla tych nietrafionych prób, ponieważ rozmawiamy o debiutanckich tomach. W tym kontekście możemy spojrzeć na nie jak na swoiste laboratoria, w których niestrudzenie poszukuje się tego właściwego wyrazu. Nie każdy eksperyment da pozytywny wynik, ale zawsze będzie nas w stanie czegoś nauczyć. W tych pęknięciach czai się potencjał i rozbudza oczekiwania względem kolejnych książek autorów.
VII
Joanna Mueller w komentarzu towarzyszącym wierszom Plicha w połowowej publikacji z 2023 roku stwierdza, że „Krajobraz państw miast i okolic przypomina lej po apokalipsie, w którym jednak wciąż tli się (dawne? zmutowane? znane? straszne?) życie”[13]. Jeżeli chcieć się z nią zgodzić, to tylko z zastrzeżeniem, że wszyscy żyjemy w tej postapokalipsie. Wiem, że się powtarzam, czy raczej jak pisze Plich, „puszczam echo” (KP, s. 28), ale chodzi tu znów o koniec światowego porządku, ufundowanego na fikcji końca historii. W na wskroś politycznym świecie autor, jak słusznie zwraca uwagę w blurbie Zuzanna Sala, „bada miejsca styku pomiędzy erotyką a porządkiem instytucjonalnym: granicami, przymusem, siłą”. Ściera się ze zglobalizowaną i coraz bardziej zhomogenizowaną rzeczywistością, poszukując przestrzeni intymności. W building shenzen podmiot stwierdza: „ten 19-godzinny layover okazał się / bez prawa wyjścia to nic / mogło być 19 lat / i tu i tu miałem vpn i alipaya”. Czy można mu jednak uwierzyć na słowo, skoro nie przestaje krążyć po bez mała całej Europie, zmieniając w kolejnych wierszach stolice jak rękawiczki? W innym miejscu wskazuje też na różnice:
masz taki sam wzrok jaki miałby on
gdybym go dla ciebie zostawił
że aż chce się tobą zaopiekować
w tym kraju więcej osób nosi maseczkę
zalecaną niż obowiązkową
ị
czy dalej trzeba wypełniać deklarację wjazdu
(której i tak nikt nie sprawdzi
ale w razie kontroli lipa)
więc jak coś to ffp2 bo
miałem wrzucić więcej zdjęć
ale przyszła wojna i mi głupio
(nysa łużycka, KP, s. 19)
Zaczyna się od zranionego spojrzenia niedoszłego kochanka, przefiltrowanego przez wyobrażenie kochanka obecnego. Nadmiernie zagmatwana składnia oddaje skomplikowane uczucia podmiotu, w którym sytuacja wywołuje na domiar złego potrzebę zaopiekowania się właśnie odrzuconym. Być może, starając się nie dać ponieść się emocjom, zmienia temat. Rzuca ogólną uwagę, dotyczącą różnic w postępowaniu obywateli sąsiednich krajów – zapewne chodzi o Polaków i Niemców, na co wskazuje tytuł wiersza. Jednak pierwszy intelektualny unik pociąga za sobą kolejne, więc bohater wpada w spiralę rozważań o kolejnych globalnych kryzysach, przetaczających się przez świat w ostatnich latach. Maseczka przywołuje na myśl covid, a stąd już tylko krok do myśli o wojnie za naszą wschodnią granicą. Wraz z nią wracamy do punktu wyjścia, analogicznego uczucia jak w pierwszych wersach, i znów jest niezręcznie: „miałem wrzucić więcej zdjęć / ale przyszła wojna i mi głupio”. Właśnie w ten sposób działają precyzyjnie skonstruowane, lakoniczne erotyki Plicha – homoerotyczny wiersz miłosny nie jest w stanie oderwać się od socjopolitycznego kontekstu ani zostawić za sobą rzeczywistości.
Autor państw miast i okolic oszczędnie dozuje zarówno słowa, jak i nazbyt wzniosłe myśli. Skupia się na szczególe – wewnętrznym, czy zewnętrznym, nieważne – pozwalając mu wybrzmieć. Nie ma w zwyczaju nadmiernego racjonalizowania swoich przeżyć ani nie cechuje go predylekcja do abstrakcyjnej teorii, próbującej pustymi pojęciami tłumaczyć skomplikowanie świata. Dobrze to widać w porównawczej lekturze wierszy Plicha z tekstami debiutującego w zeszłym roku Jakuba Gutkowskiego. Można by spróbować ich zestawić jako parę współczesnych poetów emigracyjnych, piszących polskie wiersze zza granicy, ale to temat na inny szkic. Moją uwagę zwróciła para utworów wychodzących od analogicznej sytuacji lirycznej – podmiot oglądał film – która w obu przypadkach prowadzi autorów w rejony metarefleksji. Gutkowski w man invents a fictional scenario & then gets angry about it zaczyna tak: „wczoraj w przerwie od pisania obejrzałem film fabularny, a właściwie fabularyzowany film biograficzny o człowieku, który zmienił świat. byłem zmęczony mogę coś pomylić”[14]. To początek pierwszego z trzech solidnych akapitów prozy poetyckiej, w których opowiadacz po seansie coraz mocniej się nakręca, siedzi w mieszkaniu od tygodnia, „próbując dokończyć książkę”. Poszukuje historii mężczyzny, jej warunków, mnoży teorie i hipotezy. Plich pisze zwięźlej w pętli:
przypominam sobie że widziałem ten film
ale nie pamiętam z kim
i nie pamiętam środka
teraz obejrzeliśmy cały
zaznaczyliśmy że I love it
i nie powstał z tego wiersz
(pętla, KP, s. 29)
Dostrzegam tu refleksję dotyczącą tego, że więcej potencjalnej treści kryje się w niepamiętanym tekście niż faktycznej w przypomnianym. Ten wystarczy jedynie ocenić na Letterboxd, po czym można go na powrót zapomnieć. Jednak w połowie wiersza pojawia się jakieś „my”, a z nim pytanie, czy niejako pod wierszem, który czytamy, nie kryje się inna, niedostępna dla nas treść; czy spod palimpsestu nie prześwituje erotyk? Nie dowiadujemy się w tej kwestii zbyt wiele. Po lekturze nie przybyło nam również wiedzy o tym, co to był za film. A paradoksalna puenta znów zbija z tropu: „i nie powstał z tego wiersz”. Czy w takim razie to, co przeczytaliśmy, nie stanowiło wiersza? Może jest jeszcze jakiś inny, właściwy wiersz, nienapisany, potencjalny, ale prawdziwszy? Pozostają nam jedynie domysły…
Plich nie daje jednoznacznych odpowiedzi, a równocześnie nie stroni od odsłonięć. Na pierwszy plan wysuwa się nierzadko fascynacja ciałem. Generalnie, spośród trzech bierezinowych tomów, ten jest najbardziej cielesny. Ciała się tu pożąda, ciała wstydzi, nad ciałem pracuje, zaspokaja się je i karci. Jednak nawet w najintymniejsze sytuacje wkrada się raz za razem, niepostrzeżenie chłodny aparat władzy ze swoją potrzebą kontroli:
pod prysznicem dawało grzybem
w dwóch kabinach kwitł
trzecia była defekt i nie
skończyłem myć pod napletkiem
kiedy wszedł
pozycja w jakiej mnie widział
kiedy moje ciało bezbronne
na drzwiach wejściowych kartka
żeby rzeczy cennych nie zostawiać w szatni
torbę położył na granicy wody
miał ją na oku
(wilgoć, KP, s. 37)
Pojawienie się drugiego człowieka w wierszu – nawet jeżeli ten, który wkracza, nie jest nieznajomym, a nawet jeśli założyć, że jest wręcz przeciwnie – pociąga za sobą inwazję szerszego społecznego świata oczekiwań i zasad. Dlatego w wilgoci uwagę podmiotu zwraca kartka z ostrzeżeniem przed kradzieżami. Współżycie z innym, nie tylko cielesne, wystawia nas na polityczną rzeczywistość, od której nie ma ucieczki. Wiersze Plicha nie tylko chwytają to, co materialne i ulotne, ale też wskazują na złożoną sieć zależności, w których zawsze funkcjonujemy. Następnie poddają ten splot maksymalnej redukcji, mimo związanego z nią ryzyka: „robisz redukcję i okazuje się że pod warstwą nie ma nic znaczącego / nabierasz znowu” (KP, s. 15).
Choć w przyśpieszającym świecie wydaje się, że wszystko już było: „jesteśmy tu po raz x / nie musimy zwiedzać // oblicz x” (KP, s. 22), nie oznacza to wcale, że należy się poddać rozpaczy, zrezygnować z wszelkich aktywności i zgasić w sobie ciekawość. Plich w państwach miastach i okolicach nieustannie poszukuje. Podróżuje po krajach, zapoznaje się z obcymi językami, na ułamek chwili tworzy domowe przestrzenie i bawi się na imprezach. Negocjuje sam ze sobą i z innymi własne powinności i zobowiązania, deklarując na przykład w dwuwersowym sorry nie moj typ, dedykowanym uchylantom[15]: „penis znaczy karabin / ale ja nie chcę wam go pokazywać” (KP, s. 20). Wydaje się, że najgłębiej zależy mu na znalezieniu jakiegoś rodzaju możliwej współcześnie autentycznej komunikacji. A taka może wydarzyć się w najbardziej niespodziewanych okolicznościach: „a bliższy kontakt jest kiedy nie znam języka / i on też / i muszę podać mu telefon żeby w nim coś zapisał / i przekażą dłonie” (KP, s. 24).
VIII
Trzy różne książki, trzy książki podobne, trzy książki jednego pokolenia – wszystko to prawda. Alicja Dydyna, Julian Kazberuk i Kamil Plich wchodzą w literackie buty „pacjentów zero”, mierzących się z chaotyczną rzeczywistością świata po końcu końca historii. To rzeczywistość, która miała okazać się dziejowym punktem dojścia. Statyczny punkt zero nowej utopii, niezmienny, skąpany w błogim pokoju, zniknął tak szybko, jak się pojawił. Nam pozostaje żyć po nim, na jego zgliszczach, nawet jeśli ten wymarzony świat tak naprawdę nigdy nie istniał. Laureaci Bierezina w swoich wierszach starają się opisać współczesne życie, opowiadają o nim – i o sobie. Kazberuk piętrzy alegorie i poszukuje skutecznych wielkich narracji, zdolnych zakląć świat na nowo. Dydyna pozwala się ponieść rwącym ciągom współczesności, ale nie rezygnuje ani na moment z własnej autonomii. Plich porządkuje mnogość i redukuje nadmiar w poszukiwaniu możliwości autentycznego dialogu. Różnorodne strategie i odmienne pozy służą przepracowaniu wspólnego – pokoleniowego – doświadczenia. Ich wiersze stają się swoistym literackim przedpolem nowej rzeczywistości, a poeci stanowią reprezentantów pokoleniowej zbiorowości, ścierającej się z niełatwą codziennością współczesnego życia. To twórcy, którzy nie boją się ryzyka wychodzenia przed szereg i wymyślania świata na nowo, nawet jeśli tu i teraz okupują to literackimi potknięciami.
[1] A. Dydyna, Fontanny, SPP Oddział w Łodzi / Dom Literatury w Łodzi, Łódź 2026, cytaty z książki oznaczam w tekście głównym nawiasem z numerem strony oraz dopiskiem AD; J. Kazberuk, Prehistoria miotu, SPP Oddział w Łodzi / Dom Literatury w Łodzi, Łódź 2026, dalej jako JK; K. Plich, państwa miasta i okolice, SPP Oddział w Łodzi / Dom Literatury w Łodzi, Łódź 2026, dalej jako KP.
[2] „Pokolenia”, „Dwutygodnik.com” 2026, nr 448, Pokolenia | Cykle | Dwutygodnik.
[3] A. Charzewska, Liguid adulthood. Czy generacja Z nigdy nie będzie gotowa na dorosłość?, „Vogue Polska” 10.10.2026, Liquid adulthood. Czy generacja Z nigdy nie będzie gotowa na dorosłość?.
[4] K. Wyka, Pokolenia literackie, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1977, s. 31.
[5] Tamże, s. 80.
[6] Krytyk proponuje przyjęcie zaczerpniętej z tekstów Dorothee Wierling kategorii „wspólnoty narracyjnej”, która „posiada odmienny ciężar kulturowy i jest pojmowan[a] jako znacznie mniej arbitraln[a]”, również z tego powodu, że nie opiera się tak ściśle na pojęciu „przeżycia pokoleniowego”. K. Poręba, „Język to sznur pod dzwon”. Krytycznoliteracka próba (re)konstrukcji tożsamości pokoleniowej polskiej poezji najmłodszej, „Praktyka Teoretyczna” 2021, nr 2 (40), s. 245. Zob. też: tegoż, Czas pokoleń. Pokolenia literackie i tożsamość ponowoczesna, „Śląskie Studia Polonistyczne” 2019, nr 1 (13).
[7] Por. A. Waligóra, Šalamunizm jako narzędzie zwrotu konserwatywnego, „Dziennik Literacki” 17.09.2025, Šalamunizm jako narzędzie zwrotu konserwatywnego - Dziennik Literacki; F. Matwiejczuk, Fascynacja twórczością poety jako narzędzie zwrotu do fascynacji twórczością poety, „Iglica”, Filip Matwiejczuk - Fascynacja twórczością poety jako narzędzie zwrotu do fascynacji twórczością poety - Iglica; D. Kujawa, Najczęstszą przyczyną zaburzeń błędnika są infekcje wirusowe, „Dziennik Literacki” 28.10.2025, Najczęstszą przyczyną zaburzeń błędnika są infekcje wirusowe - Dziennik Literacki.
[8] M. Lebda, Dunaj. Chyłe pola, Warstwy, Wrocław 2025.
[9] K. Pfeifer, Zna swoje miejsce, SPP Oddział w Łodzi / Dom Literatury w Łodzi, Łódź 2025.
[10] J. Jarniewicz, Mondo Cane, Biuro Literackie, Kołobrzeg 2021.
[11] M. Czaja, Sfory, WBPiCAK, Poznań 2015.
[12] M. Trusewicz, Plemię, ArtRage, Warszawa 2024.
[13] J. Mueller, Blade Runner 2024, [w:] Połów. Poetyckie i prozatorskie debitury 2023, wyb. i red. A. Cieplak i J. Mueller, Biuro Literackie, Kołobrzeg 2024, s. 137.
[14] J. Gutkowski, livestream, KONTENT, Kraków 2025, s. 24.
[15] Ukraińskie określenie na mężczyzn uchylających się od służby wojskowej.



